Afrikaners en Nederlanders, een bijzondere band

Als Nederlander die voor het eerst door de binnenstad van Kaapstad loopt, overkomt je iets eigenaardigs. De straatnamen klinken vertrouwd. Buitenkant Street, Waterkant, Longmarket. In een café hoor je mensen praten in een taal die je niet spreekt maar toch begrijpt. Op een gevelsteen lees je een datum uit 1679, onder een wapenschild dat je thuis niet zou misstaan.

Je bent vier eeuwen van huis en toch voel je iets herkenbaars. Dat gevoel heeft alles te maken met de bijzondere band tussen Nederlanders en Afrikaners.

Hoe zijn de Afrikaners ontstaan

Het begint in 1652, als Jan van Riebeeck in opdracht van de VOC aan de Kaap landt. Het doel is bescheiden. Hij moet een verversingsstation bouwen voor de schepen onderweg naar Azië, waar vers water, vlees en groenten worden ingenomen.

Al snel blijkt dat plan te beperkt. Vrijburgers, VOC-werknemers die hun contract hadden uitgediend, krijgen grond om boerderijen te stichten. Ze komen oorspronkelijk uit Nederland, maar ook uit Duitsland en, na 1685, uit Frankrijk. De Hugenoten brengen namen mee als Du Plessis en De Villiers. Namen die tot op de dag van vandaag door Zuid-Afrika klinken.

Deze kolonisten smelten samen tot een nieuwe bevolkingsgroep. Ze spreken een vereenvoudigd Nederlands, gekleurd door contact met Maleise slaven en Khoikhoi-inwoners. Ze noemen zichzelf Boere, en later Afrikaners.

Waarom lijkt Afrikaans zo op Nederlands

Afrikaans is een dochtertaal van het Nederlands. Negentig tot vijfennegentig procent van de woordenschat stamt rechtstreeks af van het zeventiende-eeuwse Nederlands dat de eerste kolonisten spraken. De grammatica is sterk vereenvoudigd, zonder naamvallen, zonder vervoegingen per persoon en zonder onderscheid tussen de en het.

Als Nederlander begrijp je geschreven Afrikaans verrassend goed. Gesproken Afrikaans kost wat meer moeite door de uitspraak, maar de kern is herkenbaar. Neem de Afrikaanse zin 'Ek het gister met my vriende in die stad gekuier', die nauwelijks vertaling vraagt. Die taalband is geen toeval. Het is vier eeuwen gedeelde geschiedenis, vastgelegd in klinkers en medeklinkers.

Valse vrienden om op te letten

Niet alles is wat het lijkt. Neem het woord 'sleg'. In het Afrikaans schrijf je het zo, maar je bedoelt hetzelfde als het Nederlandse 'slecht'. Hetzelfde woord, een andere spelling, en toch direct herkenbaar. Dat is de taalverwantschap in een notendop.

Mooier is het voorbeeld van 'kombuis'. In het Nederlands is dat de keuken op een schip, een woord rechtstreeks uit de VOC-tijd. In het Afrikaans is kombuis gewoon de keuken, zonder nautische bijklank. Wat bij ons een scheepsterm bleef, werd in Zuid-Afrika de gewone aanduiding voor de plek waar gekookt wordt.

En dan is er 'robot'. In Kaapstad stop je voor een robot. Niet vanwege een filmscène, maar omdat robot daar stoplicht betekent. Als Nederlander kom je een heel eind met je moedertaal, maar dit soort kleine verschillen maken het extra de moeite waard om even op te letten.

De schaduwkant

De band tussen Nederlanders en Afrikaners is ook een beladen band. De VOC bracht duizenden slaven naar de Kaap, uit Madagaskar, Mozambique, India en de Indonesische archipel. De economie van de vroege Kaapkolonie dreef op gedwongen arbeid. De nakomelingen van die slaven vormen vandaag een groot deel van de Kaapse bevolking.

En dan is er de apartheid. Het systeem van rigide rassenscheiding dat van 1948 tot 1994 door de Afrikaner-gedomineerde Nationale Partij werd opgelegd. Nederland veroordeelde het apartheidsregime officieel, terwijl Nederlandse bedrijven en banken er tegelijkertijd decennialang in investeerden. Die dubbelheid maakt de Nederlandse relatie met Zuid-Afrika ingewikkelder dan het op het eerste gezicht lijkt.

Dit is geen reden om de band te ontkennen. Het is wel een reden om haar eerlijk te bekijken.

Wat je vandaag nog ziet in Kaapstad

De historische voetafdruk van de VOC en de vroege kolonisten is overal in Kaapstad zichtbaar, als je weet waar je moet kijken.

Straatnamen

Buitenkant Street, Waterkant, Longmarket Street (vroeger Langemarkt), Buitensingel. De namen verwijzen rechtstreeks naar de indeling van de vroegere VOC-nederzetting. De Kompanjiestuinen, de voormalige moestuin van de VOC, bestaat nog altijd als park in het hart van de stad.

Architectuur

De Kaaps-Hollandse bouwstijl met zijn kenmerkende witte gevels, groene luiken en sierlijke dakkapellen is een directe erfenis van de Nederlandse kolonisten. Het mooist bewaard in de wijnlanden rond Stellenbosch en Franschhoek, maar ook in Kaapstad zelf zijn fraaie voorbeelden te vinden.

Achternamen

Van der Merwe, Van Zyl, Botha, De Wet, Coetzee, Venter, Smit. De meest voorkomende Afrikaner-achternamen zijn rechtstreeks te herleiden tot Nederlandse kolonisten van drie à vier eeuwen geleden. In een Zuid-Afrikaans telefoonboek herken je de herkomst meteen.

Hoe kijken Afrikaners vandaag naar hun Nederlandse roots

Het antwoord is genuanceerd. Voor sommige Afrikaners zijn de Nederlandse roots een bron van trots en culturele identiteit. Voor anderen is de Afrikaner-identiteit zo sterk een eigen Zuid-Afrikaanse identiteit geworden dat de Nederlandse connectie bijzaak is.

De relatie met Nederland is bovendien niet vrij van spanning. Veel Afrikaners voelden zich na het einde van de apartheid door Nederland in de steek gelaten. Het land dat tijdens de Boerenoorlog nog zo hartelijk solidair was geweest, keerde zich politiek af. Tegelijkertijd emigreerden na 1994 tienduizenden Zuid-Afrikaners naar Nederland, aangetrokken door de taalverwantschap en het paspoortrecht dat sommigen konden claimen.

Die migratiestroom zegt misschien wel het meest over de band. Als het er werkelijk op aankomt, zoeken Afrikaners en Nederlanders elkaar toch op.

Een band van vier eeuwen

De connectie tussen Nederlanders en Afrikaners is geen museumstuk. Ze leeft in de taal die je hoort als je door Kaapstad loopt, in de architectuur die je herkent zonder ooit een geschiedenisboek te hebben gelezen, in de achternamen op de naambordjes van cafés en winkels.

Het is een band met lichte en donkere kanten, met trots en met schuld, met herkenning en vervreemding. Precies dat maakt haar boeiend.

Als je Kaapstad bezoekt met die kennis in je achterhoofd, zie je de stad anders. Je ziet niet alleen een mooie bestemming aan de voet van de Tafelberg, maar een plek waar jouw eigen geschiedenis ergens in de stenen zit ingemetseld.